Đi khám vì hay mệt, chóng mặt, da xanh, nhiều người được bác sĩ chỉ định “xét nghiệm máu” và nhận về một tờ kết quả dày đặc ký hiệu: Hb, MCV, MCH, ferritin, sắt huyết thanh… Hiểu sơ bộ ý nghĩa các chỉ số này giúp Anh Chị trao đổi với bác sĩ dễ dàng hơn và tuân thủ điều trị tốt hơn. Bài viết dưới đây giải thích các xét nghiệm thường dùng để phát hiện thiếu máu do thiếu sắt – một trong những dạng thiếu máu phổ biến nhất.
Thiếu máu thiếu sắt là gì? Vì sao cần xét nghiệm?
Theo Bệnh viện Vinmec, sắt là nguyên liệu cần thiết để cơ thể tạo ra hemoglobin (huyết sắc tố) – chất giúp hồng cầu vận chuyển oxy đi nuôi cơ thể. Khi thiếu sắt, lượng hemoglobin giảm hoặc hồng cầu trở nên nhỏ và nhạt màu, gây thiếu máu.
Nguyên nhân thiếu sắt có thể là ăn uống không đủ, nhu cầu tăng (mang thai, cho con bú, tuổi dậy thì), kém hấp thu ở đường tiêu hóa, hoặc mất máu kéo dài. Các triệu chứng như mệt mỏi, hoa mắt, khó tập trung lại không đặc hiệu, dễ nhầm với nhiều tình trạng khác. Vì vậy, xét nghiệm máu là cách duy nhất để khẳng định có thiếu máu hay không, mức độ nào và do thiếu sắt hay nguyên nhân khác.
Tổng phân tích tế bào máu: bước kiểm tra đầu tiên
Đây là xét nghiệm cơ bản, thường được làm đầu tiên. Theo Vinmec, ở người thiếu máu thiếu sắt, các chỉ số sau thường giảm:
- Hb (hemoglobin – huyết sắc tố): chỉ số chính để xác định có thiếu máu và mức độ thiếu máu.
- RBC (số lượng hồng cầu) và Hct (hematocrit).
- MCV (thể tích trung bình hồng cầu): giảm cho thấy hồng cầu nhỏ.
- MCH (lượng huyết sắc tố trung bình hồng cầu): giảm cho thấy hồng cầu nhạt màu.
Lưu ý quan trọng: theo Vinmec, ở giai đoạn sớm của thiếu sắt, MCV và MCH có thể vẫn bình thường. Vì thế, công thức máu “đẹp” chưa hẳn đã loại trừ được tình trạng thiếu sắt, và ngược lại, hồng cầu nhỏ cũng có thể do nguyên nhân khác (ví dụ bệnh lý huyết sắc tố di truyền). Bác sĩ sẽ cần thêm các xét nghiệm về sắt để đánh giá đầy đủ.
Các xét nghiệm đánh giá lượng sắt trong cơ thể
Ferritin – “kho dự trữ” sắt
Theo Vinmec, ferritin là protein dự trữ sắt, có ở gan, lá lách, tủy xương và một phần lưu hành trong máu. Ferritin thấp phản ánh kho sắt đang cạn – theo Vinmec, ferritin dưới 12 ng/mL là dấu hiệu đặc hiệu của thiếu máu thiếu sắt. Ferritin và độ bão hòa transferrin được xem là hai xét nghiệm hữu ích nhất.
Điều cần biết là ferritin cũng có thể tăng trong một số tình trạng như bệnh gan, viêm nhiễm, một số khối u – khi đó ferritin có thể ở mức bình thường dù cơ thể vẫn thiếu sắt. Theo Vinmec, ferritin tăng còn gặp ở người viêm gan virus mạn tính, người truyền máu nhiều lần hoặc dùng thuốc sắt kéo dài không đúng chỉ định.
Sắt huyết thanh
Đo lượng sắt đang lưu hành trong máu. Chỉ số này thấp gợi ý thiếu sắt, nhưng theo Vinmec, kết quả có thể bị ảnh hưởng bởi chế độ ăn và việc đang uống viên sắt, nên thường phải đọc cùng các chỉ số khác.
Khả năng gắn sắt toàn phần (TIBC) và độ bão hòa transferrin (TSAT)
Transferrin là protein “chở” sắt trong máu. Khi thiếu sắt, TIBC thường tăng (cơ thể tăng khả năng gắn để “tìm” sắt), còn độ bão hòa transferrin giảm.
Theo Vinmec, bộ kết quả điển hình của thiếu máu thiếu sắt là: sắt huyết thanh thấp, ferritin thấp, độ bão hòa transferrin thấp và TIBC cao.
Lưu ý khi đọc kết quả và đi xét nghiệm
- Mỗi phòng xét nghiệm có khoảng tham chiếu riêng, phụ thuộc máy móc, đơn vị đo, giới tính và độ tuổi. Hãy so với khoảng tham chiếu in trên chính phiếu kết quả của mình. Theo Vinmec, khi nhờ tư vấn kết quả cần ghi rõ đơn vị đo.
- Không tự chẩn đoán và tự mua viên sắt uống. Thừa sắt cũng gây hại; hơn nữa thiếu máu có thể do nhiều nguyên nhân khác ngoài thiếu sắt.
- Tìm nguyên nhân quan trọng không kém điều trị. Theo Vinmec, cần xác định vì sao thiếu sắt (chế độ ăn, kinh nguyệt nhiều, mất máu ở đường tiêu hóa, mang thai…) để điều trị hiệu quả và tránh tái phát.
- Báo cho bác sĩ nếu đang dùng thuốc, viên bổ sung sắt hoặc vitamin, vì có thể ảnh hưởng đến kết quả.
Khi nào nên đi khám và xét nghiệm?
Anh Chị nên đi khám khi có các dấu hiệu như mệt mỏi kéo dài, da và niêm mạc nhợt nhạt, chóng mặt, hồi hộp, khó tập trung. Những người có nguy cơ cao như phụ nữ có kinh nguyệt nhiều, phụ nữ mang thai hoặc chuẩn bị mang thai, người ăn chay, người có bệnh lý tiêu hóa, trẻ đang tuổi lớn cũng nên trao đổi với bác sĩ về việc kiểm tra định kỳ.
Đặc biệt, cần đi khám sớm nếu có dấu hiệu mất máu như đi ngoài phân đen, nôn ra máu, rong kinh, rong huyết.
Xét nghiệm máu không đáng sợ, và các chỉ số trên giấy cũng không quá khó hiểu nếu nắm được nguyên tắc cơ bản. Điều quan trọng nhất là đọc kết quả cùng bác sĩ, tìm đúng nguyên nhân và theo dõi lại theo hẹn để biết tình trạng thiếu máu đã được cải thiện hay chưa.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec – Các xét nghiệm thiếu máu thiếu sắt
- Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec – Tư vấn ý nghĩa kết quả xét nghiệm Ferritin
