Ông bà hay mệt, đi vài bước đã thở dốc, dạo này hay quên, đứng lên ngồi xuống chậm chạp… Nhiều gia đình nghĩ đó là chuyện bình thường của tuổi già. Thế nhưng phía sau những thay đổi ấy có thể là thiếu máu – tình trạng khá phổ biến ở người cao tuổi nhưng thường bị bỏ sót vì xuất hiện từ từ và dễ nhầm lẫn. Bài viết giúp bạn hiểu vì sao người lớn tuổi dễ thiếu máu, dấu hiệu cần để ý và cách chăm sóc đúng.
Thiếu máu ở người cao tuổi phổ biến đến mức nào?
Theo Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec, thiếu máu là tình trạng lượng huyết sắc tố (hemoglobin) trong máu thấp hơn so với người khỏe mạnh cùng giới, cùng độ tuổi; người từ 65 tuổi trở lên có nguy cơ thiếu máu cao hơn. Bài tổng quan đăng trên tạp chí của Viện Hàn lâm Bác sĩ Gia đình Hoa Kỳ (AAFP) nêu tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới: thiếu máu khi hemoglobin dưới 13 g/dL ở nam và dưới 12 g/dL ở nữ.
Cũng theo AAFP, hơn 10% người trên 65 tuổi bị thiếu máu; trong một nghiên cứu, khoảng một nửa số người cao tuổi mắc bệnh mạn tính sống tại viện dưỡng lão bị thiếu máu. Phần lớn các trường hợp ở mức nhẹ – nhưng mức nhẹ không có nghĩa là vô hại.
Vì sao người lớn tuổi dễ bị thiếu máu?
Hội Lão khoa Hoa Kỳ (AGS) lưu ý ở người cao tuổi, thiếu máu thường do nhiều nguyên nhân cùng lúc. Theo AAFP, có thể chia thô thành ba nhóm, mỗi nhóm chiếm khoảng một phần ba:
- Do dinh dưỡng: thiếu sắt, thiếu vitamin B12 hoặc folate. Theo số liệu AAFP trích dẫn, thiếu sắt chiếm 16,6%, thiếu folate 6,4% và thiếu B12 5,9% các trường hợp thiếu máu.
- Do bệnh mạn tính: viêm mạn tính (19,7%) và suy giảm chức năng thận (8,2%).
- Không rõ nguyên nhân: khoảng 33,6%.
Theo AGS, những yếu tố khác có thể góp phần gồm: một số loại thuốc, nghiện rượu, mất máu do polyp hoặc khối u đường ruột, ung thư, phẫu thuật và bệnh van tim. AAFP cũng lưu ý ở người cao tuổi bị thiếu sắt, bác sĩ thường cần kiểm tra đường tiêu hóa vì thiếu sắt có thể là dấu hiệu của chảy máu tiềm ẩn, kể cả ung thư đường tiêu hóa. Đây là lý do không nên chỉ bổ sung sắt mà bỏ qua việc tìm nguyên nhân.
Dấu hiệu dễ nhầm với “tuổi già”
Theo AAFP, thiếu máu ở người lớn tuổi thường khởi phát âm thầm. Khi tiến triển, người bệnh có thể mệt mỏi, khó thở, lú lẫn; nếu mất máu nhanh có thể chóng mặt và té ngã. Người có bệnh tim sẵn có thể thấy bệnh tim nặng lên. Đáng chú ý, AAFP cho biết dấu hiệu da xanh xao thường chỉ thấy rõ khi hemoglobin đã giảm xuống dưới khoảng 9 g/dL – tức là đợi đến khi “nhìn thấy xanh” thì thiếu máu đã khá rõ.
Theo Vinmec, các biểu hiện thiếu máu có thể gặp gồm:
- Mệt khi gắng sức, khó tập trung.
- Da xanh, niêm mạc nhợt nhạt.
- Ù tai, hoa mắt, chóng mặt, có khi ngất.
- Chán ăn, rối loạn tiêu hóa.
- Hồi hộp, tim đập nhanh.
Thiếu máu ảnh hưởng gì đến người cao tuổi?
Theo AAFP, thiếu máu là yếu tố nguy cơ độc lập làm tăng bệnh tật, tử vong và giảm chất lượng sống ở người cao tuổi. Thiếu máu liên quan đến giảm khả năng đi lại, mệt mỏi, trầm cảm, sa sút trí tuệ, té ngã và tình trạng mê sảng khi nằm viện. Ngay cả phụ nữ lớn tuổi có hemoglobin ở mức “sát ngưỡng” (12–13 g/dL) cũng có tốc độ đi bộ, khả năng giữ thăng bằng và đứng dậy khỏi ghế kém hơn so với người có hemoglobin cao hơn.
Vinmec cũng cảnh báo thiếu máu không được điều trị có thể dẫn đến mệt mỏi nặng, rối loạn nhịp tim và suy tim.
Chăm sóc và phòng ngừa tại nhà
- Bữa ăn đủ chất, đa dạng: đảm bảo đủ nguồn sắt, vitamin B12 và folate từ thịt, cá, trứng, các loại đậu và rau xanh. Người cao tuổi ăn kém, răng yếu nên được chế biến mềm, chia nhiều bữa nhỏ.
- Lưu ý chế độ ăn chay nghiêm ngặt: theo AAFP, người ăn thuần chay có nguy cơ thiếu vitamin B12 cao hơn, nên trao đổi với bác sĩ về việc theo dõi.
- Hạn chế rượu bia: AAFP lưu ý uống nhiều rượu liên quan đến thiếu folate.
- Rà soát thuốc đang dùng: theo AAFP, khi tìm nguyên nhân thiếu máu, bác sĩ sẽ hỏi về các thuốc đang dùng, chẳng hạn thuốc giảm đau chống viêm hay thuốc chống đông. Hãy mang theo danh sách thuốc khi đi khám; không tự ý ngừng hay thêm thuốc.
- Không tự bổ sung sắt kéo dài khi chưa có xét nghiệm và chỉ định của bác sĩ, vì cần biết đúng nguyên nhân thiếu máu.
- Xét nghiệm máu định kỳ khi khám sức khỏe, đặc biệt với người có bệnh thận, bệnh viêm mạn tính hoặc ăn uống kém.
Khi nào cần đưa người thân đi khám?
Nên đưa người cao tuổi đi khám khi thấy mệt mỏi kéo dài, khó thở khi đi lại, chóng mặt, hay té ngã hoặc lú lẫn mới xuất hiện. Theo AAFP, cần báo ngay cho bác sĩ nếu có phân đen, tiểu ra máu, sụt cân không rõ lý do, đổ mồ hôi đêm hay đau xương. Đến cơ sở y tế cấp cứu nếu người bệnh ngất, đau ngực, khó thở nhiều. Theo Vinmec, khi xét nghiệm cho thấy thiếu máu, bác sĩ sẽ làm thêm các xét nghiệm để tìm nguyên nhân và có hướng điều trị phù hợp.
Thiếu máu ở người cao tuổi không phải là “chuyện đương nhiên” của tuổi tác. Để ý những thay đổi nhỏ, cho ông bà ăn uống đủ chất và đi xét nghiệm đúng lúc sẽ giúp người thân giữ được sức khỏe, sự minh mẫn và tự tin khi đi lại.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- Viện Hàn lâm Bác sĩ Gia đình Hoa Kỳ (AAFP) – American Family Physician – Anemia in Older Persons
- Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec – Những điều cần biết về thiếu máu
- Hội Lão khoa Hoa Kỳ (AGS) – Health in Aging – Anemia: Causes
