Hay mệt, da xanh xao, tay chân tê rần như kiến bò, dạo này lại hay quên – nhiều người nghĩ ngay đến thiếu ngủ hoặc tuổi tác. Thế nhưng đó cũng có thể là tín hiệu của thiếu vitamin B12, vi chất gắn liền với việc tạo máu và hoạt động của hệ thần kinh. Bài viết giúp bạn biết ai dễ thiếu, dấu hiệu nào cần để ý, nên ăn gì và khi nào cần đi khám.
Vitamin B12 làm gì trong cơ thể?
Theo Văn phòng Thực phẩm bổ sung thuộc Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH ODS), vitamin B12 giúp giữ cho tế bào máu và tế bào thần kinh khỏe mạnh, đồng thời tham gia tạo ra DNA. Khi thiếu vitamin này, cơ thể có thể rơi vào tình trạng thiếu máu hồng cầu to, khiến người bệnh mệt mỏi và yếu sức.
Trong nhóm vitamin B, B12 thường được nhắc cùng folate (vitamin B9). Cơ quan Y tế Quốc gia Anh (NHS) xếp thiếu B12 và thiếu folate vào cùng một nhóm bệnh thiếu máu, vì thiếu một trong hai chất đều có thể ảnh hưởng đến hồng cầu. Điểm khác là thiếu B12 còn có thể gây tổn thương thần kinh.
Cơ thể dự trữ vitamin B12 khá nhiều: theo MSD Manual, nếu một người ngừng nạp vitamin B12, lượng dự trữ thường phải mất khoảng 3 đến 5 năm mới cạn. Vì thế tình trạng thiếu thường diễn ra âm thầm.
Ai dễ thiếu vitamin B12?
Theo MSD Manual, nguyên nhân thường gặp nhất của thiếu vitamin B12 là cơ thể hấp thu kém, chứ không hẳn do ăn thiếu. Những nhóm sau cần lưu ý hơn:
- Người cao tuổi: nhiều người lớn tuổi không còn đủ axit dạ dày để tách vitamin B12 khỏi thức ăn. Theo NIH ODS, thiếu vitamin B12 ảnh hưởng đến khoảng 3% đến 43% người cao tuổi. Tại Anh, NHS ước tính thiếu B12 hoặc folate gặp ở khoảng 1 trong 10 người từ 75 tuổi trở lên và 1 trong 20 người từ 65 đến 74 tuổi.
- Người ăn chay trường, thuần chay: vitamin B12 tự nhiên chỉ có trong thực phẩm nguồn gốc động vật.
- Người có bệnh dạ dày – ruột: viêm teo niêm mạc dạ dày, thiếu máu ác tính (cơ thể không tạo được yếu tố nội – chất cần để hấp thu B12), bệnh celiac, bệnh Crohn, hoặc người từng phẫu thuật dạ dày, ruột, phẫu thuật giảm cân.
- Người dùng một số thuốc lâu dài: NIH ODS và NHS nhắc đến các thuốc giảm tiết axit dạ dày, một loại thuốc thường dùng trong điều trị đái tháo đường và một số thuốc chống co giật. Đừng tự ý ngừng thuốc; hãy hỏi bác sĩ xem có cần kiểm tra vitamin B12 hay không.
- Người nghiện rượu, người nhiễm sán dây do ăn thức ăn chưa nấu chín cũng được Bệnh viện Vinmec xếp vào nhóm có nguy cơ.
Dấu hiệu gợi ý thiếu vitamin B12
Theo MSD Manual, thiếu máu do thiếu B12 tiến triển từ từ nên triệu chứng có khi còn nhẹ dù thiếu máu đã nặng.
| Nhóm biểu hiện | Dấu hiệu thường gặp |
|---|---|
| Liên quan đến thiếu máu | Rất mệt, thiếu năng lượng, yếu sức, da nhợt nhạt hoặc hơi vàng, chóng mặt, hồi hộp, tim đập nhanh |
| Liên quan đến thần kinh | Tê bì, châm chích ở bàn tay và bàn chân, yếu cơ, đi đứng kém vững, giảm thị lực |
| Trí nhớ – tâm trạng | Hay quên, khó tập trung, suy giảm khả năng phán đoán, trầm cảm, lo âu, lú lẫn |
| Miệng – lưỡi | Lưỡi đỏ, đau rát, loét miệng |
NIH ODS lưu ý thiếu vitamin B12 có thể làm tổn thương hệ thần kinh ngay cả khi chưa có thiếu máu. Bệnh viện Tâm Anh cho biết thiếu B12 ở người cao tuổi có thể ảnh hưởng đến trí nhớ; theo MSD Manual, ở phần lớn người cao tuổi vừa thiếu B12 vừa sa sút trí tuệ, chức năng tâm thần không cải thiện sau khi điều trị – đây là lý do nên phát hiện sớm.
Thực phẩm giàu vitamin B12 và cách phòng ngừa
Theo NIH ODS, người trưởng thành cần khoảng 2,4 mcg vitamin B12 mỗi ngày; phụ nữ mang thai cần 2,6 mcg và phụ nữ đang cho con bú cần 2,8 mcg.
- Nghêu, hàu và gan bò – được NIH ODS xếp vào nhóm giàu vitamin B12 nhất.
- Cá (chẳng hạn cá hồi), hải sản, thịt bò, thịt lợn, thịt gia cầm.
- Trứng, sữa và các chế phẩm từ sữa.
- Thực phẩm được tăng cường vitamin B12 như một số loại ngũ cốc ăn sáng, men dinh dưỡng – đáng lưu ý với người ăn chay, vì thực vật không chứa B12 trừ khi được tăng cường.
Một vài lưu ý:
- NIH ODS khuyên người trên 50 tuổi nên nhận phần lớn vitamin B12 từ thực phẩm tăng cường hoặc thực phẩm bổ sung.
- Ăn chín, uống sôi để tránh nhiễm sán; hạn chế rượu bia.
- Người thuộc nhóm nguy cơ nên hỏi bác sĩ trước khi tự bổ sung kéo dài, vì cần tìm rõ nguyên nhân.
Khi nào cần đi khám và xét nghiệm?
NHS khuyên bạn nên đi khám nếu nghĩ mình có thể đang thiếu vitamin B12 hoặc folate, bởi tình trạng này cần được chẩn đoán và điều trị càng sớm càng tốt. Hãy đi khám khi:
- Mệt mỏi, xanh xao kéo dài không rõ lý do.
- Tê bì, châm chích tay chân, đi lại kém vững.
- Trí nhớ giảm, hay lú lẫn, tâm trạng thay đổi, nhất là ở người lớn tuổi.
Theo MSD Manual, thiếu vitamin B12 thường được nghi ngờ khi xét nghiệm máu thường quy cho thấy hồng cầu to hơn bình thường; sau đó bác sĩ sẽ đo nồng độ vitamin B12 và folate trong máu. Bác sĩ có thể chỉ định thêm nội soi đường tiêu hóa để tìm nguyên nhân. Theo NHS, đa số trường hợp có thể được bổ sung vitamin còn thiếu bằng đường tiêm hoặc uống; dùng dạng nào, trong bao lâu là do bác sĩ quyết định.
Thiếu vitamin B12 tiến triển chậm, dễ nhầm với mệt mỏi thông thường nhưng có thể ảnh hưởng đến cả máu lẫn thần kinh. Ăn uống đa dạng, quan tâm hơn đến người thuộc nhóm nguy cơ trong gia đình và đi khám sớm khi có dấu hiệu nghi ngờ là cách đơn giản để bảo vệ sức khỏe.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- NIH Office of Dietary Supplements – Vitamin B12 – Fact Sheet for Consumers
- NHS – Vitamin B12 or folate deficiency anaemia
- MSD Manual (Consumer Version) – Vitamin B12 Deficiency
- Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec – Thiếu máu do thiếu vitamin B12: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị
- Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh – Vitamin B12 (Cobalamin) là gì? Công dụng và những điều cần biết