Mệt mỏi, hay chóng mặt khi mang thai thường được xem là chuyện “bầu bí ai cũng vậy”. Thế nhưng đôi khi đó lại là biểu hiện của thiếu máu – tình trạng khá phổ biến trong thai kỳ, có thể ảnh hưởng đến cả mẹ lẫn em bé nếu không được phát hiện sớm.
Vì sao bà bầu dễ bị thiếu máu?
Theo Mayo Clinic, khi mang thai, thể tích máu trong cơ thể người mẹ tăng lên và nhu cầu sắt cũng tăng theo, vì cơ thể cần sắt để tạo thêm máu, đưa oxy đến cho em bé. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng cho biết thai phụ cần thêm sắt và acid folic để đáp ứng nhu cầu của chính mình và của thai nhi đang lớn. Theo Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương, ngoài thiếu sắt, thai phụ còn có thể thiếu máu do thiếu acid folic và/hoặc vitamin B12.
Tình trạng này không hề hiếm:
- Theo WHO, năm 2019 có 37% phụ nữ mang thai từ 15–49 tuổi trên thế giới (khoảng 32 triệu người) bị thiếu máu.
- Tại Việt Nam, theo thống kê của Viện Dinh dưỡng Quốc gia được Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương dẫn lại, tỷ lệ thiếu máu ở phụ nữ mang thai năm 2020 là 25,6%, giảm so với mức 32,8% của năm 2015 nhưng vẫn còn cao.
Ai có nguy cơ cao hơn?
Theo Mayo Clinic, nguy cơ thiếu máu trong thai kỳ cao hơn nếu bạn:
- Mang thai hai lần quá gần nhau;
- Mang đa thai;
- Thường xuyên nôn do nghén;
- Ăn chưa đủ thực phẩm giàu sắt;
- Trước đây thường có kinh nguyệt ra nhiều;
- Đã bị thiếu máu từ trước khi mang thai.
Dấu hiệu thiếu máu khi mang thai và ảnh hưởng tới mẹ, bé
Biểu hiện thiếu máu thường mờ nhạt, dễ lẫn với mệt mỏi thông thường. Theo WHO và Mayo Clinic, bạn nên để ý nếu có:
- Mệt mỏi nhiều, yếu sức;
- Chóng mặt, hoa mắt, choáng váng;
- Đau đầu;
- Da nhợt nhạt hơn bình thường;
- Tay chân lạnh;
- Khó thở, nhất là khi gắng sức;
- Thèm ăn hoặc nhai đá lạnh.
Khi thiếu máu nặng, có thể xuất hiện tim đập nhanh, huyết áp thấp, khó tập trung.
Về ảnh hưởng, WHO cho biết thiếu máu trong thai kỳ có liên quan đến những kết cục không tốt cho mẹ và bé, gồm sinh non, trẻ nhẹ cân khi sinh và tử vong mẹ. Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương cũng lưu ý thai nhi có thể chậm phát triển, nhẹ cân, sinh non và em bé dễ mắc các bệnh sơ sinh hơn. Đây là những nguy cơ, không phải điều chắc chắn xảy ra; phát hiện và theo dõi sớm là cách tốt nhất để bảo vệ cả hai mẹ con.
Ăn uống giàu sắt và giúp cơ thể hấp thu sắt tốt hơn
Bảng dưới đây tổng hợp gợi ý của WHO, Mayo Clinic và Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương:
| Nên làm | Gợi ý cụ thể |
|---|---|
| Ăn thực phẩm giàu sắt nguồn động vật | Thịt đỏ nạc, thịt gia cầm, cá, hải sản, trứng |
| Bổ sung thực phẩm giàu sắt nguồn thực vật | Các loại đậu đỗ, rau lá xanh đậm như rau ngót, rau dền, ngũ cốc tăng cường sắt |
| Kết hợp với vitamin C | Ăn thêm trái cây, rau củ; uống nước cam, chanh khi ăn món nhiều sắt |
| Tránh thứ cản trở hấp thu sắt | Không uống trà, cà phê ngay sau bữa ăn |
Một vài lưu ý nhỏ:
- Theo Mayo Clinic, sắt từ thực phẩm nguồn động vật được cơ thể hấp thu dễ hơn. Nếu ăn chay hoặc ăn ít thịt, bạn nên trao đổi với bác sĩ về chế độ ăn của mình.
- Canxi rất cần cho thai kỳ nhưng có thể làm giảm hấp thu sắt. Hãy hỏi bác sĩ cách sắp xếp thời điểm dùng hai dưỡng chất này cho phù hợp.
Khi đã được chẩn đoán thiếu máu, chế độ ăn không thay thế được việc điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ.
Khám thai, xét nghiệm và bổ sung sắt – acid folic theo chỉ định
Theo Mayo Clinic, dù có triệu chứng hay không, thai phụ đều được làm xét nghiệm máu để kiểm tra thiếu máu trong thai kỳ. Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương cũng khuyên phụ nữ mang thai khám thai định kỳ và làm xét nghiệm để kịp thời phát hiện bất thường.
Về bổ sung vi chất, WHO khuyến cáo thai phụ bổ sung sắt và acid folic đường uống hằng ngày nhằm phòng thiếu máu ở mẹ, nhiễm khuẩn hậu sản, trẻ nhẹ cân và sinh non. Đây là khuyến cáo chung ở mức cộng đồng. Còn với từng người, việc có cần bổ sung hay không, dùng loại nào, liều bao nhiêu và trong bao lâu phải do bác sĩ quyết định dựa trên kết quả xét nghiệm và tình trạng sức khỏe cụ thể.
Bạn nên lưu ý:
- Không tự ý mua và dùng sắt, cũng không tự tăng liều khi thấy mệt;
- Không tự ngừng giữa chừng; nếu thấy khó chịu khi dùng, hãy báo lại để bác sĩ điều chỉnh.
Tùy mức độ thiếu máu, bác sĩ có thể chỉ định bổ sung sắt đường uống hoặc truyền sắt qua đường tĩnh mạch.
Khi nào bà bầu cần đi khám?
Hãy đi khám sớm, không chờ đến lịch hẹn, nếu bạn:
- Mệt mỏi kéo dài, nghỉ ngơi không đỡ;
- Thường xuyên chóng mặt, hoa mắt, đau đầu;
- Da xanh xao, nhợt nhạt rõ;
- Thèm ăn đá lạnh bất thường;
- Nghén nặng, nôn nhiều, ăn uống kém kéo dài.
Hãy đến cơ sở y tế ngay nếu bạn khó thở, tim đập nhanh, choáng váng muốn ngất hoặc có cảm giác tức ngực.
Ăn đa dạng thực phẩm giàu sắt, khám thai và xét nghiệm đúng hẹn, bổ sung sắt – acid folic theo đúng chỉ định của bác sĩ là những việc thiết thực nhất để phòng thiếu máu khi mang thai.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Anaemia (Fact sheet)
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Daily iron and folic acid supplementation during pregnancy
- Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương – Thiếu máu ở phụ nữ mang thai: hậu quả khó lường
- Mayo Clinic – Iron deficiency anemia during pregnancy: Prevention tips