Bé nhà bạn dạo này da hơi tái, ăn uống kém, cân nặng mãi không nhích lên? Rất có thể đó không chỉ là “giai đoạn lười ăn” mà là dấu hiệu của thiếu máu thiếu sắt – vấn đề dinh dưỡng phổ biến ở trẻ từ 6 tháng đến 5 tuổi. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ước tính khoảng 40% trẻ 6–59 tháng tuổi trên toàn cầu bị thiếu máu, và thiếu sắt là nguyên nhân dinh dưỡng thường gặp nhất. Tin vui là có thể phòng ngừa ngay từ bữa ăn hằng ngày.
Vì sao trẻ nhỏ dễ bị thiếu sắt?
Sắt giúp hồng cầu vận chuyển oxy đi khắp cơ thể và đặc biệt quan trọng cho sự phát triển của não bộ, hệ miễn dịch. Trẻ dưới 5 tuổi lớn rất nhanh nên nhu cầu sắt cao, trong khi khẩu phần lại nhỏ và còn phụ thuộc nhiều vào sữa.
Ở Việt Nam, theo một nghiên cứu được Viện Dinh dưỡng Quốc gia công bố, năm 2008 tỷ lệ thiếu máu ở trẻ dưới 5 tuổi là 29,2%, trong đó nhóm dưới 24 tháng tuổi có tỷ lệ cao nhất. Một khảo sát khác trên 360 trẻ 6–11 tháng tuổi tại Thanh Hóa ghi nhận 27,8% trẻ bị thiếu máu và 15,3% trẻ bị thiếu sắt; nhóm nghiên cứu khuyến nghị cần sớm cải thiện chế độ ăn bổ sung giàu sắt cho lứa tuổi này.
Theo Bệnh viện Vinmec và Mayo Clinic, một số yếu tố khiến trẻ dễ thiếu sắt hơn gồm:
- Sinh non, nhẹ cân, sinh đôi hoặc mẹ thiếu sắt khi mang thai khiến lượng sắt dự trữ lúc sinh thấp.
- Ăn dặm chưa hợp lý: sau 6 tháng vẫn chủ yếu bú sữa, ăn bột kéo dài, ít thịt, cá, trứng.
- Uống sữa bò quá sớm hoặc quá nhiều (xem phần phòng ngừa bên dưới).
- Bệnh lý kèm theo: tiêu chảy kéo dài, bệnh tiêu hóa mạn tính làm giảm hấp thu, nhiễm giun móc gây mất máu rỉ rả.
Dấu hiệu cha mẹ nên để ý
Thiếu sắt thường diễn tiến âm thầm. Theo Mayo Clinic, phần lớn triệu chứng chỉ lộ rõ khi trẻ đã chuyển sang thiếu máu. Những biểu hiện hay gặp:
- Xanh xao: môi, lợi, mi mắt hoặc móng tay nhợt nhạt.
- Biếng ăn, chậm tăng cân, chậm lớn so với các bạn cùng tuổi.
- Mệt mỏi, kém linh hoạt, ít chơi đùa, nhanh hụt hơi khi vận động.
- Kém tập trung, hay quấy khóc, cáu kỉnh.
- Tay chân lạnh, hay ốm vặt, dễ nhiễm trùng.
- Thèm ăn những thứ lạ như đất, đá lạnh.
Những dấu hiệu này không đặc hiệu, có thể gặp ở nhiều bệnh khác, nên cha mẹ không tự kết luận mà cần cho trẻ đi khám.
Thiếu sắt ảnh hưởng thế nào tới sự phát triển của trẻ?
Giai đoạn dưới 5 tuổi là “thời điểm vàng” của não bộ. Theo WHO, thiếu máu có thể góp phần gây chậm phát triển và các vấn đề hành vi như giảm vận động, ít tương tác xã hội, kém chú ý; trường hợp nặng có thể ảnh hưởng tới phát triển nhận thức và vận động. CDC cũng lưu ý thiếu máu thiếu sắt có thể dẫn đến khó khăn trong học tập.
Theo Vinmec, ngoài ảnh hưởng tới thần kinh, thiếu sắt còn khiến trẻ chán ăn, chậm lên cân, giảm sức đề kháng nên dễ mắc nhiễm khuẩn, nhất là nhiễm khuẩn đường hô hấp; khi thiếu máu nặng có thể gây nhịp tim nhanh, ảnh hưởng tới tim.
Phòng ngừa: bắt đầu từ bữa ăn dặm
Bú mẹ và chọn sữa phù hợp
Theo Vinmec, nên cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu; nếu dùng sữa công thức thì chọn loại có bổ sung sắt cho đến khi trẻ 1 tuổi. Trẻ sinh non, nhẹ cân hoặc bú mẹ hoàn toàn có thể cần bổ sung sắt sớm – việc này cha mẹ nên hỏi bác sĩ nhi, không tự ý cho trẻ uống.
Ăn dặm giàu sắt từ khoảng 6 tháng
Theo CDC, sắt từ thực phẩm động vật (sắt heme) được cơ thể hấp thu dễ hơn sắt từ thực vật. Cha mẹ có thể luân phiên:
- Nguồn động vật: thịt bò, thịt lợn nạc, thịt gà, cá, trứng – xay nhuyễn hoặc băm nhỏ theo độ tuổi.
- Nguồn thực vật: bột ngũ cốc tăng cường sắt, đậu phụ, các loại đậu, rau lá xanh đậm.
Kết hợp thực phẩm giàu vitamin C
Vitamin C giúp tăng hấp thu sắt từ thực vật. Hãy thêm vào bữa ăn hoặc tráng miệng bằng cam, quýt, dâu tây, đu đủ, cà chua, súp lơ xanh, ớt chuông hoặc khoai lang.
Đừng cho trẻ uống quá nhiều sữa bò
Theo một tổng quan đăng trên PubMed, sữa bò chứa rất ít sắt; canxi và casein trong sữa còn làm giảm hấp thu sắt từ thực vật; ở trẻ dưới 1 tuổi, sữa bò có thể gây mất máu ẩn qua đường ruột. Vì vậy:
- Không dùng sữa bò tươi thay cho sữa mẹ hoặc sữa công thức trước 1 tuổi.
- Với trẻ 1–5 tuổi, Mayo Clinic khuyên giới hạn sữa ở mức không quá 710 ml mỗi ngày, để trẻ còn “chỗ” cho các món ăn giàu sắt.
Bên cạnh đó, nên tẩy giun định kỳ theo hướng dẫn của cán bộ y tế, giữ vệ sinh, rửa tay bằng xà phòng và đưa trẻ khám sức khỏe định kỳ.
Khi nào nên đưa trẻ đi khám và xét nghiệm?
Hãy đưa trẻ đi khám nhi hoặc dinh dưỡng nếu thấy:
- Trẻ xanh xao, mệt mỏi, biếng ăn kéo dài, đứng cân hoặc chậm tăng cân.
- Trẻ kém tập trung, chậm đạt các mốc phát triển, hay ốm vặt.
- Trẻ thuộc nhóm nguy cơ: sinh non, nhẹ cân, ăn dặm kém, uống nhiều sữa bò, có bệnh tiêu hóa kéo dài.
Theo Mayo Clinic, Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến cáo xét nghiệm tầm soát thiếu máu thiếu sắt cho trẻ trong khoảng 9–12 tháng tuổi, và kiểm tra lại ở các mốc sau nếu trẻ có yếu tố nguy cơ. Việc tầm soát thường chỉ cần một xét nghiệm máu. Dựa trên kết quả, bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân và quyết định trẻ có cần bổ sung sắt hay không, liều lượng và thời gian bao lâu. Cha mẹ không nên tự ý mua sắt cho trẻ uống.
Lời kết
Thiếu máu thiếu sắt ở trẻ nhỏ hoàn toàn có thể phòng ngừa bằng những thói quen đơn giản: ăn dặm đúng thời điểm với thịt, cá, trứng, rau xanh; thêm trái cây giàu vitamin C; không lạm dụng sữa bò và khám sức khỏe định kỳ. Khi thấy con xanh xao, biếng ăn hay chậm lớn, hãy đưa bé đến gặp bác sĩ để được kiểm tra và tư vấn kịp thời.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Anaemia – Fact sheet
- Viện Dinh dưỡng Quốc gia – Tình trạng thiếu máu thiếu sắt ở trẻ 6-11 tháng tuổi và một số yếu tố liên quan tại một số xã nông thôn tỉnh Thanh Hóa
- Viện Dinh dưỡng Quốc gia – Thiếu vitamin A tiền lâm sàng, thiếu máu ở trẻ em dưới 5 tuổi tại Việt Nam năm 2008
- Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec – Thiếu máu thiếu sắt ở trẻ em
- Mayo Clinic – Iron deficiency in children: Prevention tips for parents
- CDC – Iron – Infant and Toddler Nutrition
- PubMed (Nutrition Reviews, 2011) – Consumption of cow’s milk as a cause of iron deficiency in infants and toddlers