Hay mệt mỏi, da xanh xao, đứng lên ngồi xuống là hoa mắt – nhiều người nghĩ đó chỉ là do làm việc quá sức. Thực tế, đây có thể là những biểu hiện của thiếu máu, mà thiếu sắt là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp thiếu máu vào nhóm vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng lo ngại, ảnh hưởng nhiều nhất tới trẻ nhỏ, phụ nữ tuổi sinh đẻ và phụ nữ mang thai. Tin tốt là phần lớn trường hợp có thể phòng ngừa từ chính bữa ăn hằng ngày nếu hiểu đúng cách.
Thiếu máu thiếu sắt là gì?
Sắt là nguyên liệu quan trọng để cơ thể tạo ra huyết sắc tố (hemoglobin) – thành phần giúp hồng cầu vận chuyển oxy đi nuôi các cơ quan. Khi lượng sắt dự trữ bị thiếu hụt kéo dài, cơ thể không tạo đủ hemoglobin, hồng cầu trở nên nhỏ và nhạt màu. Kết quả là các mô, đặc biệt là não và cơ, không nhận đủ oxy.
Những nguyên nhân thường gặp gồm:
- Chế độ ăn thiếu sắt hoặc ăn ít thực phẩm nguồn động vật.
- Nhu cầu tăng cao: phụ nữ mang thai, trẻ đang lớn nhanh, tuổi dậy thì.
- Mất máu kéo dài: kinh nguyệt nhiều, trĩ, loét dạ dày – tá tràng, nhiễm giun móc.
- Giảm hấp thu: một số bệnh lý đường tiêu hóa, sau phẫu thuật dạ dày.
Dấu hiệu nhận biết
Thiếu máu thiếu sắt thường tiến triển từ từ nên dễ bị bỏ qua. Hãy để ý nếu bạn hoặc người thân có:
- Mệt mỏi, uể oải, giảm khả năng tập trung.
- Da, niêm mạc mắt, lòng bàn tay nhợt nhạt.
- Chóng mặt, hoa mắt khi thay đổi tư thế; hồi hộp, tim đập nhanh, hụt hơi khi leo cầu thang.
- Móng tay giòn, dễ gãy, có thể lõm hình thìa; tóc khô, dễ rụng.
- Viêm, nứt khóe miệng; lưỡi nhẵn, đau rát.
- Thèm ăn những thứ lạ như đá lạnh, đất, gạo sống.
- Ở trẻ em: biếng ăn, chậm tăng cân, kém tập trung khi học, hay ốm vặt.
Những biểu hiện trên cũng có thể gặp trong nhiều bệnh khác, vì vậy chỉ xét nghiệm máu mới giúp khẳng định có thiếu máu hay không và do nguyên nhân gì.
Ăn uống thế nào để cơ thể hấp thu sắt tốt?
Không phải cứ ăn nhiều thực phẩm chứa sắt là đủ – điều quan trọng là cơ thể hấp thu được bao nhiêu. Sắt trong thực phẩm có hai dạng:
| Dạng sắt | Nguồn thực phẩm | Khả năng hấp thu |
|---|---|---|
| Sắt heme | Thịt đỏ (bò, cừu), gan, tim, huyết, cá, hải sản như nghêu, sò, hàu | Cao hơn, khoảng 15–25% |
| Sắt không heme | Rau lá xanh đậm, các loại đậu, đậu phụ, ngũ cốc, mộc nhĩ, trứng | Thấp hơn, khoảng 2–10% |
Số liệu theo Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương.
Mẹo nhỏ giúp tăng hấp thu sắt
- Kết hợp với thực phẩm giàu vitamin C trong cùng bữa: cam, bưởi, ổi, kiwi, cà chua, ớt chuông, rau cải. Vitamin C giúp cơ thể hấp thu sắt từ thực vật tốt hơn.
- Phối hợp thịt, cá với rau đậu trong một bữa để tận dụng cả hai nguồn sắt.
- Tránh uống trà, cà phê ngay trong hoặc sát bữa ăn: các chất trong trà, cà phê có thể làm giảm đáng kể lượng sắt được hấp thu. Nên uống cách bữa ăn khoảng 1–2 tiếng.
- Không uống sữa hoặc thực phẩm giàu canxi cùng lúc với bữa ăn chính giàu sắt, vì canxi cạnh tranh hấp thu với sắt.
- Đa dạng thực đơn, ăn đủ bữa, không nhịn ăn hay ăn kiêng quá mức.
Những ai cần chú ý đặc biệt?
- Phụ nữ mang thai và cho con bú: nhu cầu sắt tăng cao để nuôi thai và bù lượng máu tăng thêm. Việc bổ sung vi chất trong thai kỳ nên theo hướng dẫn của bác sĩ sản khoa.
- Trẻ nhỏ, nhất là trẻ từ 6 tháng tuổi khi bắt đầu ăn dặm: nên có thịt, cá, trứng, gan nghiền nhuyễn trong bữa ăn phù hợp độ tuổi. Tẩy giun định kỳ theo hướng dẫn của cán bộ y tế.
- Phụ nữ có kinh nguyệt nhiều, người ăn chay trường, người cao tuổi ăn uống kém.
- Người mắc bệnh tiêu hóa hoặc từng phẫu thuật dạ dày, ruột.
Lưu ý quan trọng: không tự ý dùng viên sắt liều cao kéo dài khi chưa làm xét nghiệm. Thừa sắt cũng gây hại cho gan, tim và các cơ quan khác; một số dạng thiếu máu (như thiếu máu do bệnh tan máu bẩm sinh – thalassemia) còn cần hạn chế sắt. Vì vậy việc bổ sung cần có chỉ định và theo dõi của bác sĩ.
Khi nào cần đi khám?
Hãy đến cơ sở y tế để được xét nghiệm công thức máu, sắt huyết thanh và ferritin khi:
- Mệt mỏi, xanh xao, chóng mặt kéo dài không rõ lý do.
- Kinh nguyệt ra nhiều, kéo dài; hoặc đi ngoài phân đen, phân lẫn máu.
- Đang mang thai hoặc chuẩn bị mang thai.
- Trẻ biếng ăn, chậm lớn, da xanh.
- Khó thở, đau ngực, tim đập nhanh ngay cả khi nghỉ ngơi – trường hợp này cần khám sớm.
Tìm ra nguyên nhân gây thiếu sắt quan trọng không kém việc bù sắt, bởi đôi khi thiếu máu là dấu hiệu của một bệnh lý khác cần điều trị.
Lời kết
Thiếu máu thiếu sắt phổ biến nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa bằng một chế độ ăn đa dạng, kết hợp khéo léo các nhóm thực phẩm và thói quen sinh hoạt lành mạnh. Hãy quan tâm hơn đến những dấu hiệu nhỏ của cơ thể, và chủ động kiểm tra sức khỏe định kỳ cho cả gia đình, nhất là mẹ bầu và trẻ nhỏ.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương – Người thiếu máu hấp thu sắt mức độ nào là tốt nhất?
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Anaemia – Fact sheet